Chanuka, czyli żydowskie Święto Świateł, rozpoczyna się w tym roku wieczorem 14 grudnia i jest celebrowane przez społeczności żydowskie na całym świecie, w tym w Polsce, aż do 22 grudnia 2025 roku. To ośmiodniowe święto, którego termin jest ściśle powiązany z kalendarzem hebrajskim – wypada zawsze 25. dnia miesiąca Kislew – ma swoje głębokie korzenie w wydarzeniach historycznych z II wieku p.n.e. i stanowi symboliczne odzwierciedlenie zwycięstwa ducha nad opresją materialną. Centralnym punktem historycznym jest triumf powstania Machabeuszy nad hellenistycznym panowaniem, co doprowadziło do ponownego odzyskania i uroczystego poświęcenia (hebr. Chanuka) Drugiej Świątyni Jerozolimskiej. Legenda głosi, że jedyny znaleziony dzbanek czystej oliwy, który wystarczyłby na palenie się menory przez jeden dzień, w cudowny sposób podtrzymał ogień przez osiem dni, dając czas na przygotowanie nowego, poświęconego zapasu. To zdarzenie ugruntowało Chanukę jako trwały znak zwycięstwa światła nad ciemnością oraz niezłomności w zachowaniu tożsamości religijnej i kulturowej. O tym informuje redakcja Noweinformacje.pl.
Historyczny Kontekst Chanuki: Powstanie Machabeuszy i Odsłonięcie Świątyni
Historyczny kontekst Chanuki związany jest z okresem poważnego zagrożenia dla tożsamości narodu żydowskiego, gdy Judea znajdowała się pod panowaniem hellenistycznego imperium Seleucydów. Król Antioch IV Epifanes podjął próbę narzucenia Żydom kultu greckiego, wprowadzając drakońskie zakazy dotyczące praktyk religijnych i profanując Drugą Świątynię w Jerozolimie, którą poświęcił Zeusowi. To jawne prześladowanie i opresja doprowadziły w 164 r. p.n.e. do wybuchu zbrojnego powstania, na czele którego stanęli Machabeusze – mała, ale zdeterminowana grupa bojowników pod wodzą Judy Machabeusza. Wbrew wszelkim przewidywaniom wojskowym, Machabeuszom udało się pokonać znacznie liczniejsze siły Seleucydów i odzyskać kontrolę nad Jerozolimą oraz Świątynią. Uroczyste ponowne poświęcenie (Chanuka) Świątyni, które miało miejsce 25. dnia miesiąca Kislew, stanowi świecki fundament święta, koncentrujący się na odzyskaniu suwerenności i wolności religijnej.
Odzyskanie i ponowne uświęcenie Świątyni wymagało przestrzegania szeregu rygorystycznych rytuałów, które miały przywrócić pierwotny, duchowy porządek:
- Usunięcie symboli pogańskich: Wszystkie posągi i przedmioty kultu hellenistycznego musiały zostać zniszczone lub usunięte z terenu Świątyni.
- Rytualne oczyszczenie: Skomplikowane procesy oczyszczania dotyczyły ołtarza ofiarnego oraz wszystkich naczyń i sprzętów kultowych, które zostały zanieczyszczone.
- Rekonstrukcja Ołtarza: Zbezczeszczony pogańskimi ofiarami ołtarz ofiarny, który stał w centralnym miejscu dziedzińca, musiał zostać rozebrany i zbudowany na nowo.
- Wznowienie palenia Menory: Konieczne było ponowne zapalenie wiecznego światła, czyli Menory, ale odnaleziono tylko jeden nietknięty dzbanek koszernej oliwy.
- Cud Chanukowy: Ta niewielka ilość oliwy, wystarczająca na jeden dzień, paliła się przez cudowne osiem dni, co wystarczyło na wytworzenie nowego, czystego oleju.
- Ustanowienie Święta: W wyniku tego cudu i zwycięstwa, mędrcy zdecydowali o ustanowieniu ośmiodniowego Święta Świateł, by corocznie upamiętniać ten niezwykły triumf.
Rytuały Chanukowe: Menora, Oliwa i Głoszenie Cudu
Głównym i najbardziej rozpoznawalnym rytuałem Święta Chanuki jest stopniowe, codzienne zapalanie świec na Chanukii, specjalnym dziewięcioramiennym świeczniku. Ważne jest, że Chanukia różni się od siedmioramiennej Menory, która stała w Świątyni; Chanukia ma osiem ramion dla upamiętnienia ośmiu dni cudu oraz dodatkową, dziewiątą świecę, zwaną Szamasz (świeca usługująca/służąca), której używa się do zapalania pozostałych świateł. Każdego wieczora, po zachodzie słońca, rodziny gromadzą się, aby zapalić kolejne świece, zaczynając od jednej w pierwszym dniu, aż do momentu, gdy ósmego dnia płonie wszystkich osiem. Ceremonii towarzyszą uroczyste błogosławieństwa, które wspominają zarówno cud oliwy, jak i obowiązek Pirsume Nissa – publicznego ogłaszania cudu.
W Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy (np. Niemcy, gdzie według danych Jewish Heritage Institute 2024 odnotowano wzrost publicznych zapaleń Chanukii o 5%), to światło jest symbolem odradzającej się po ciemności nadziei.
Symbolika cudu oliwy jest niezwykle istotna i ma bezpośredni wpływ na tradycje kulinarne, które stanowią ważny element obchodów:
| Potrawa | Sposób Przygotowania | Znaczenie Symboliczne |
| Latkes (Placki Ziemniaczane) | Placki smażone na głębokim oleju, tradycyjnie z ziemniaków, czasem z dodatkiem cebuli. | Upamiętnienie cudu, ponieważ olej jest głównym medium przygotowania. |
| Sufganiyot (Pączki) | Drożdżowe pączki smażone na oleju, najczęściej nadziewane dżemem lub marmoladą. | Podkreślenie znaczenia cudu oliwy, to popularny zwyczaj w Izraelu, ale też w Polsce. |
| Potrawy Mleczne/Serowe | Przypominają o opowieści o Judycie, która nakarmiła wrogiego generała serami, co ułatwiło jej pokonanie go. | Dodatkowy element, choć nie centralny, symbolizujący odwagę kobiet. |
Rodzinne Zgromadzenia, Chanuka Gelt i Zabawy Dziecięce
W społecznościach żydowskich, w Polsce oraz globalnie, Chanuka jest świętem skupiającym się na rodzinie, wzmacnianiu więzi i przekazywaniu tradycji najmłodszym pokoleniom. Choć z perspektywy kalendarza religijnego ma ona niższą rangę niż Jom Kipur czy Pascha, jej bliskość czasowa z Bożym Narodzeniem przyczyniła się w wielu krajach (szczególnie w USA, ale też w Polsce, gdzie szacuje się wzrost zainteresowania wydarzeniami publicznymi Chanuki o ok. 15% w ciągu ostatnich pięciu lat – dane szacunkowe Glueckid.DE) do rozwoju zwyczaju obdarowywania prezentami. Kluczowe jest jednak dawanie Chanuka Gelt (chanukowych pieniędzy), co ma symbolizować nagrodę za pilność w nauce Tory.Innym, bardzo popularnym i ważnym zwyczajem jest gra w drejdla [Symbol drejdla/bączka], tradycyjna zabawa dziecięca, która również ma wymiar historyczny.
Zasady i symbolika związane z drejdlem:
- Dreidel (Bączek): Ma cztery ścianki z wygrawerowanymi literami alfabetu hebrajskiego: Nun (נ), Gimel (ג), He (ה), Szin (ש).
- Literowe Znaczenie: Litery te stanowią akronim zdania „Nes Gadol Haja Szam”, co oznacza „Wielki cud zdarzył się tam”, odnosząc się do cudu oliwy.
- Przebieg Gry: Dzieci grają o drobne stawki, takie jak orzechy, czekoladowe monety (Chanuka Gelt) lub cukierki, kręcąc drejdlem.
- Wyniki rzutu:
- Nun (נ): Nicz – nic, gracz nie wygrywa ani nie traci.
- Gimel (ג): Ganc – wszystko, gracz zabiera całą stawkę ze środka.
- He (ה): Halbh – połowa, gracz bierze połowę stawki.
- Szin (ש): Sztel a-ajn – włóż, gracz musi dołożyć jeden element do puli.
- Historyczny Powód: Według tradycji, w czasach prześladowań, gdy studiowanie Tory było zakazane, Żydzi udawali, że grają w drejdla, by odwrócić uwagę greckich żołnierzy.
Duchowe i Współczesne Znaczenie Święta Chanuka
Współczesna duchowa i kulturowa rola Chanuki koncentruje się na przesłaniu nadziei, wolności religijnej i sprzeciwu wobec asymilacji kulturowej. To święto przypomina społecznościom żydowskim, że nawet w obliczu największej ciemności i zagrożenia, niewielki płomień wytrwałości i wiary może oświetlić drogę. Osiem nocy Chanuki jest corocznym wezwaniem do aktywnego podtrzymywania tożsamości. Publiczne zapalanie dużych Chanukii w centralnych punktach miast, od Warszawy po Nowy Jork, pełni funkcję współczesnego Pirsume Nissa, będąc widocznym znakiem obecności i siły narodu żydowskiego w zglobalizowanym świecie. Chanuka to zatem nie tylko upamiętnienie przeszłych zwycięstw, ale także optymistyczny znak wiary w przyszłość i w niezłomność ludzkiego ducha.
Bądź na bieżąco z najnowszymi wiadomościami z Polski i ze świata: codziennie czytaj przydatne i aktualne informacje, takie jak ta: Sekrety Mikołajek: Dlaczego 6 grudnia dostajemy prezenty w butach i co z rózgą