Chemie Nobelpreis 2025 otwiera nowy rozdział w naukach chemicznych — ogłoszono dziś, że troje badaczy zostało uhonorowanych za rozwój metalorganicznych rusztowań (MOF) i ich zastosowanie w technologii i środowisku. W tym artykule prześledzimy przebieg oficjalnego komunikatu, poznamy sylwetki laureatów i zastanowimy się nad znaczeniem tej decyzji dla przyszłości chemii. Jak podkreśla redakcja Noweinformacje.pl, ten wybór potwierdza, że chemia pozostaje w sercu walki o lepszą przyszłość dla planety - informuje Noweinformacje.pl
Chemie Nobelpreis — ogłoszenie, które przyciąga uwagę naukowców na całym świecie — zawsze budzi emocje. W 2025 roku Komitet Noblowski ogłosił laureatów 8 października o godz. 11:45 CEST w Sztokholmie. W komunikacie podano, że nagroda trafia do Susumu Kitagawy, Richarda Robsona oraz Omara M. Yaghiego za „rozwój metalorganicznych rusztowań” (metal-organic frameworks, MOF). Ogłoszenie miało charakter oficjalny: przedstawiono zarówno uzasadnienie wybory, jak i krótki opis naukowy odkryć laureatów. Wśród akcentów znalazło się stwierdzenie, że struktury MOF mogą być wykorzystywane do wychwytywania CO₂, magazynowania gazów toksycznych oraz pozyskiwania wody z powietrza — czyli narzędzi nowej generacji do rozwiązywania problemów globalnych.
Poniżej szczegółowo opisujemy, jak przebiegało to ogłoszenie oraz jakie znaczenie mogą mieć zastosowania tych struktur molekularnych.
Jak przebiegało ogłoszenie i jakie były momenty kluczowe
Pierwszym krokiem było opublikowanie oficjalnego komunikatu przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, który zawierał pełną listę laureatów, motywację oraz opis techniczny odkrycia. Zaraz potem uruchomiono relację “na żywo”, dostęp do której mieli dziennikarze i szeroka publiczność globalna. Na konferencji prasowej głos zabrali przedstawiciele Komitetu Noblowskiego — między innymi przewodniczący Heiner Linke i członek Olof Ramström — którzy przedstawili szczegóły techniczne i perspektywy praktyczne. W trakcie prezentacji podkreślano, że struktury MOF zawierają wnęki i tunele, przez które mogą przepływać cząsteczki gazów i związków chemicznych — to właśnie cecha decydująca o ich wartości. Pokazano też przykłady zastosowań tych materiałów, m.in. do wychwytywania CO₂ z procesów przemysłowych czy oczyszczania wody z zanieczyszczeń.Laureaci zgromadzeni na scenie otrzymali medal, dyplom oraz symboliczny czek — w sumie nagroda wynosi 11 milionów koron szwedzkich, które zostaną podzielone między nich. W ogłoszeniu zwrócono uwagę, że prace nagrodzonych nie są jednorazowym sukcesem — po ich odkryciach powstały dziesiątki tysięcy kolejnych wariantów MOF w laboratoriach na całym świecie. Komitet zaznaczył także, że to wybór o długofalowym znaczeniu dla nauki i technologii — naukowcy będą monitorować rozwój zastosowań tych molekularnych rusztowań. Tak wyglądał z grubsza przebieg ogłoszenia nagrody — teraz przyjrzyjmy się samym laureatom i ich wkładowi.
Kto otrzymał Chemie Nobelpreis 2025 i co odkryli
Susumu Kitagawa — profesor na Uniwersytecie w Kioto (Japonia). Urodzony w 1951 roku, doktorat obronił w 1979 r. na tej samej uczelni. W jego badaniach kluczowe było udowodnienie, że struktury MOF mogą być nie tylko stabilne, ale też elastyczne — z możliwością kontrolowanego “rozszerzania” i “kurczenia” się w reakcji na gaz wchodzący i wychodzący.
Richard Robson — profesor na Uniwersytecie w Melbourne (Australia). Urodzony w 1937 roku w Glusburn (Wielka Brytania), doktorat uzyskał na University of Oxford w 1962. To on w 1989 roku przedstawił pierwsze idee tworzenia uporządkowanych sieci atomów z pustymi przestrzeniami (koordynacyjnych sieci otwartych). Choć jego wczesne struktury były niestabilne, to stanowiły fundament dla dalszych badań.
Omar M. Yaghi — profesor na Uniwersytecie Kalifornijskim, Berkeley (USA). Urodzony w 1965 roku w Ammanie (Jordania). Jest uznawany za pioniera chemii reticularnej — koncepcji łączenia bloków molekularnych w regularne, rozszerzalne struktury krystaliczne. W swoich eksperymentach wykazał, że można projektować MOF-y o zadanych właściwościach (np. preferujące wychwytywanie CO₂ lub innych konkretnych cząsteczek) i że są trwałe oraz praktycznie użyteczne. Warto też dodać, że po ogłoszeniu nagrody Komitet Noblowski stwierdził, iż chemicy na całym świecie do tej pory opracowali dziesiątki tysięcy różnych wersji MOF-ów, każda zoptymalizowana pod kątem specyficznego zastosowania. W komunikacie podkreślono, że częściowo nowe MOF-y są już testowane w wychwytywaniu PFAS (tzw. “forever chemicals”) z wody czy w rozkładzie śladowych zanieczyszczeń farmaceutycznych w środowisku.
Poniżej porównanie podstawowych danych laureatów:
| Laureat | Rok urodzenia | Uczelnia / Afiliacja | Kluczowy wkład w MOF / odkrycie |
|---|---|---|---|
| Susumu Kitagawa | 1951 | Uniwersytet Kioto | Pionier elastycznych struktur MOF, stabilność i funkcjonalne dostrajanie |
| Richard Robson | 1937 | Uniwersytet Melbourne | Wczesne idee otwartych sieci; fundament konstrukcyjny MOF |
| Omar Yaghi | 1965 | UC Berkeley | Projektowalność, chemia reticularna, praktyczne zastosowania |
To zestawienie pokazuje, że laureaci reprezentują różne generacje i style badań, ale razem stworzyli spójny dorobek, który wystarczył do uhonorowania ich najwyższym wyróżnieniem w chemii.
Dlaczego wybór MOF-ów budzi uwagę nauki i technologii
Struktury MOF wyróżniają się ekstremalnie dużą powierzchnią wewnętrzną przy bardzo niskiej masie i gęstości. Niewielki fragment MOF może posiadać powierzchnię równoważną boisku piłkarskiemu. Dzięki temu dysponują ogromną pojemnością magazynowania i wychwytywania cząsteczek — np. CO₂, gazów toksycznych, wodoru czy wilgoci.
Potencjalne zastosowania obejmują m.in.:
- wychwytywanie dwutlenku węgla z powietrza lub spalin,
- magazynowanie wodoru jako paliwa czystej energii,
- absorpcję zanieczyszczeń chemicznych (woda, przemysł),
- odzyskiwanie wody z wilgotnego powietrza w suchych regionach,
- kontrolowane uwalnianie leków czy kataliza reakcji chemicznych.
Komitet Noblowski podkreślił, że MOF-y są “nowymi pokojami dla chemii” – to metafora, że wewnątrz struktury znajdują się przestrzenie, które można dowolnie wypełniać i projektować chemicznie. W popularnym opisie porównano je do magicznej torby Hermiony z “Harry’ego Pottera”, bo niewielka ilość materiału może “przechować” znaczne ilości cząsteczek.
Warto zauważyć, że rozwój komputerowych metod i sztucznej inteligencji znacząco przyspiesza poszukiwania nowych MOF-ów. Na przykład w artykule opublikowanym niedawno zespół badawczy zaprezentował system „MOFGen”, który generuje nowe struktury MOF przy pomocy agentów AI i kwantowych modeli obliczeniowych, a następnie testuje ich syntetyczność. Warto obserwować, czy te narzędzia zostaną zastosowane w pracach laureatów i ich następców.
Z uwagi na potencjał w zakresie ochrony klimatu, gospodarki zasobami i medycyny, wybór MOF-ów jako obiektu Nobla może być postrzegany jako sygnał, że chemia ingerująca w materię na poziomie molekularnym jest dziś kluczowa.
W kontekście innych nagród Nobla 2025 i geneza decyzji
Ogłoszenie Chemie Nobelpreis 2025 miało miejsce w środku tygodnia Nobelowskiego — między 6 a 13 października, gdy kolejno ogłaszano laureatów z dziedziny medycyny, fizyki, literatury, pokoju i ekonomii. Dzień wcześniej ujawniono laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, a 6 października — w dziedzinie medycyny. Zgodnie z wolą Alfreda Nobla, chemia i fizyka nagrody są przyznawane przez Szwedzką Akademię Nauk, medycyna przez Instytut Karolinska, a nagroda pokojowa przez norweski komitet. W 2024 roku Chemie Nobelpreis trafił do badaczy zajmujących się metodami komputerowymi i uczeniem maszynowym dla chemii białek. Tegoroczna decyzja to powrót do “materiałów klasycznych”, lecz z nowoczesnym twistem — to nie prace wyłącznie komputerowe, lecz realne struktury molekularne, które można syntetyzować i stosować.
Co oznacza to dla Polski, Europy i świata nauki
Dla naukowców w Polsce i Europie wybór MOF-ów może być inspiracją do rozwoju badań w dziedzinach chemii materiałowej i nanotechnologii. Instytuty badawcze i uczelnie mogą intensyfikować programy grantowe dotyczące struktur porowatych, ich syntezy i zastosowań.
W skali globalnej nagroda może przyspieszyć inwestycje w startupy zajmujące się technologiami wychwytywania CO₂, energetyką wodorową czy systemy oczyszczania wody. Firmy chemiczne mogą zwiększyć budżety na rozwój nowych MOF-ów w przemyśle.
Z praktycznego punktu widzenia warto obserwować, które wersje MOF-ów uzyskają wdrożenia komercyjne jako pierwsze — na przykład do wychwytywania zanieczyszczeń wody lub powietrza.
Bądź na bieżąco z najnowszymi wiadomościami z Polski i ze świata: codziennie czytaj przydatne i aktualne informacje, takie jak ta: Ikony polskiego kina – aktorzy i reżyserzy, którzy tworzą historię